Travmatik bir yaşantının etkisi olay sona erdikten sonra da bedensel gerginlik, kaçınma, tetikte olma, istenmeden gelen anılar, uyku güçlüğü veya ilişkilerde zorlanma biçiminde devam edebilir. Travma odaklı terapi, yaşanan olayın kişi üzerindeki bugünkü etkilerini değerlendiren ve uygun psikoterapi yöntemleriyle bu etkilerin işlenmesini amaçlayan bir terapi yaklaşımıdır.
Her zorlayıcı yaşantı travma sonrası stres bozukluğu anlamına gelmez. Belirtilerin niteliği, süresi ve günlük yaşama etkisi kişiden kişiye değişir. Bu nedenle terapi planı, internetteki belirti listelerine göre değil; ayrıntılı klinik değerlendirme ve kişinin ihtiyaçları doğrultusunda oluşturulur.
Travma Sonrası Belirtiler ve TSSB
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), travmatik bir olayın ardından gelişebilen ve yeniden yaşantılama, kaçınma, düşünce-duygu değişiklikleri ile artmış uyarılmışlık gibi belirti kümelerini içerebilen klinik bir tablodur. Bununla birlikte kişi TSSB tanı ölçütlerini karşılamasa bile travmanın yaşamındaki etkileri nedeniyle psikolojik destek arayabilir.
Travma sonrasında görülebilen bazı deneyimler şunlardır:
- İstenmeden gelen anılar, görüntüler veya kâbuslar
- Olayı hatırlatan kişi, yer ve durumlardan kaçınma
- Sürekli tetikte olma, kolay irkilme ve uyku güçlüğü
- Yoğun suçluluk, utanç, öfke veya duygusal uyuşma
- Bedensel gerginlik, çarpıntı ve açıklanamayan huzursuzluk
- Yakın ilişkilerde güven, sınır ve bağlanma güçlükleri
- “Olay geride kaldı ama bedenim hâlâ oradaymış gibi” hissi
Bu belirtiler başka psikolojik veya tıbbi durumlarla da ilişkili olabilir. Tanı gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesiyle birlikte ele alınır; psikoterapi tanı koymaya değil, kişiye özgü ihtiyaçları anlamaya dayanır.
Travma Odaklı Terapi Nedir?
Travma odaklı psikoterapiler, travmatik yaşantının anılar, duygular, düşünceler, bedensel tepkiler ve davranışlar üzerindeki etkisini doğrudan ele alır. Amaç yaşananları unutturmak veya danışanı hazır olmadığı ayrıntıları anlatmaya zorlamak değildir. Terapide hedef; travmayla ilişkili tepkilerin güvenli biçimde işlenmesi, kişinin bugün ile geçmişi ayırt edebilmesi ve yaşam üzerindeki belirleyici etkinin azalmasıdır.
Travma terapisi yalnızca tek bir teknikten oluşmaz. Kullanılacak yaklaşım; başvuru nedeni, belirtiler, eşlik eden güçlükler, güvenlik koşulları, yaş, kaynaklar ve kişinin tercihleri değerlendirilerek belirlenir.
Travma Terapisi Nasıl İlerler?
Travma terapisi çoğunlukla değerlendirme ve ortak hedef belirleme ile başlar. Terapist; travma öyküsünün yanında kişinin mevcut yaşam koşullarını, güvenliğini, baş etme kaynaklarını, bedensel ve duygusal tepkilerini ve eşlik eden sorunları değerlendirir. Her travma ayrıntısının ilk görüşmede anlatılması gerekmez.
- Değerlendirme: Belirtiler, yaşam üzerindeki etkiler, riskler, kaynaklar ve terapi hedefleri ele alınır.
- Hazırlık: Duygu düzenleme, güvenli alan oluşturma ve gerektiğinde stabilizasyon becerileri üzerinde çalışılır.
- İşleme: Uygun görülen yöntemle travmatik anılar ve bunlarla ilişkili anlamlar kişinin tolere edebileceği tempoda ele alınır.
- Bütünleştirme: Yeni bakış açıları, sınırlar, baş etme yolları ve günlük yaşama aktarım desteklenir.
- İzlem: Değişim, güçlükler ve yeni ihtiyaçlar düzenli olarak yeniden değerlendirilir.
Bu aşamalar katı bir sırayla ilerlemek zorunda değildir. Terapi süresi ve görüşme sıklığı travmanın türüne, belirtilerin süresine, eşlik eden sorunlara ve kişinin hedeflerine göre değişebilir.
TSSB Terapisinde EMDR ve Diğer Yaklaşımlar
Travma sonrası stres belirtileriyle çalışırken kanıt düzeyi yüksek travma odaklı psikoterapiler arasında EMDR, Bilişsel İşlemleme Terapisi ve Uzun Süreli Maruz Bırakma gibi yapılandırılmış yaklaşımlar yer alır. Hangi yöntemin uygun olduğu klinik değerlendirme ve ortak karar süreciyle belirlenir.
EMDR terapisi, travmatik anıların işlenmesinde kullanılan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır. Şema Terapi ise özellikle çocukluk döneminden gelen, ilişkilerde ve benlik algısında tekrar eden uzun süreli örüntüleri anlamlandırmak için terapi planına dahil edilebilir. Bu iki yaklaşım aynı şey değildir ve her danışanda birlikte kullanılmaları gerekmez.
Yoğun dissosiyasyon, aktif madde kullanımı, ağır depresyon, kendine zarar verme riski veya psikoz belirtileri gibi durumlarda terapi planı ek değerlendirme ve gerektiğinde psikiyatri iş birliği gerektirebilir.
Travma Terapisti Seçerken Nelere Bakılmalı?
“Travma terapisti” ayrı bir resmî meslek unvanı değildir. Travma alanında çalışan psikoloğun temel mesleki eğitimi, klinik deneyimi, kullandığı yönteme ilişkin eğitimi, süpervizyonu, etik sınırları ve gerektiğinde başka uzmanlara yönlendirme yaklaşımı birlikte değerlendirilmelidir.
- Temel mesleki unvanı ve klinik eğitimi açıkça belirtiliyor mu?
- Kullandığı yönteme ilişkin eğitim ve süpervizyon bilgisi var mı?
- İlk görüşmede uygunluk ve risk değerlendirmesi yapılıyor mu?
- Kesin sonuç, hızlı iyileşme veya herkese aynı yöntem vaat ediliyor mu?
- Gizlilik, ücret, görüşme sıklığı ve iptal koşulları açık mı?
- Gerektiğinde psikiyatri veya başka uzmanlarla iş birliği kuruluyor mu?
Klinik Psikolog Gizem Ölmez Akfırat ile Travma Çalışması
Gizem Ölmez Akfırat, klinik çalışmalarının yanı sıra Travma Odaklı Psikososyal Destek Ekibi’nde yönetim kurulu üyeliği ve mentorluk görevleri yürütmekte; afet ve toplumsal krizler sonrasındaki psikososyal destek çalışmalarında yer almaktadır. Mesleki geçmişi, saha çalışmaları ve travmanın toplumsal boyutlarına ilişkin yayınları hakkında eğitim, deneyim ve yayın bilgilerini inceleyebilirsiniz.
EMDR eğitim düzeyleri EMDR Türkiye profilinde ergen ve yetişkin alanında II. Düzey, çocuk ve ergen alanında I. Düzey olarak listelenmektedir.
Klinik Psikolog Gizem Ölmez Akfırat; yetişkinler, çocuklar ve ergenlerle travma sonrası zorlanmalar, kaygı, ilişkisel örüntüler ve duygu düzenleme güçlükleri üzerine çalışmaktadır. EMDR I–II, Çocuk ve Ergen EMDR, EMDR Kum Tepsisi ve Şema Terapi eğitimleri doğrultusunda, kullanılacak yöntemi danışanın yaşına ve klinik değerlendirmesine göre planlar.
Yüz yüze görüşmeler Kadıköy–Caddebostan’daki klinikte randevu ile yürütülür. Uygun yetişkin danışanlarla online psikoterapi değerlendirilebilir; çocuk ve ergen çalışmaları yüz yüze planlanır.
Travma Odaklı Terapi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Travma odaklı terapi ile travma terapisi aynı şey mi?
Günlük kullanımda bu ifadeler çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. “Travma odaklı” ifadesi, travmatik yaşantının güncel belirtiler ve yaşam üzerindeki etkilerinin terapinin merkezinde ele alındığını vurgular.
Travma odaklı terapi yalnızca TSSB için mi uygulanır?
Hayır. TSSB önemli bir çalışma alanıdır; ancak tanı ölçütleri karşılanmasa bile travma sonrası kaygı, kaçınma, tetikte olma, ilişkisel güçlükler veya bedensel tepkiler nedeniyle terapiye başvurulabilir.
TSSB tanısını psikolog koyar mı?
Belirtiler psikolog tarafından klinik görüşmede değerlendirilebilir. Resmî tanı ve ilaç değerlendirmesi gerektiğinde psikiyatri uzmanına yönlendirme yapılır; psikoterapi süreci gerektiğinde iş birliği içinde yürütülür.
Travma terapisinde yaşanan olayı ayrıntılı anlatmak gerekir mi?
İlk görüşmede veya kişi hazır değilken tüm ayrıntıların anlatılması gerekmez. Paylaşımın kapsamı kullanılan yönteme, terapi hedeflerine ve kişinin tolere edebileceği tempoya göre belirlenir.
Travma terapisi ne kadar sürer?
Tek bir standart süre yoktur. Travmanın niteliği, belirtilerin süresi, eşlik eden güçlükler, terapi hedefleri ve görüşme sıklığı süreyi etkiler. Değerlendirme sonrasında kişiye özgü bir çerçeve oluşturulur.
EMDR her travma yaşayan kişiye uygun mudur?
Hayır. EMDR’nin uygunluğu; belirtiler, güvenlik, duygu düzenleme kapasitesi, eşlik eden durumlar ve kişinin tercihleri değerlendirilerek belirlenir. Gerekirse hazırlık çalışmaları yapılır veya farklı bir yaklaşım seçilir.
Travma odaklı terapi online yapılabilir mi?
Online psikoterapi bazı yetişkinler ve başvuru nedenleri için uygun olabilir. Mahremiyet, güvenlik, teknik koşullar ve klinik ihtiyaçlar değerlendirilir; gerekli durumlarda yüz yüze görüşme önerilir.
Travma terapisine nasıl başlanır?
İlk adım, belirtilerin ve beklentilerin değerlendirildiği bir ön görüşmedir. Telefon, WhatsApp veya randevu talep formu üzerinden iletişim kurulabilir.
Travmayla İlgili Diğer Rehberler
- Çocukluk çağı travmaları ve yetişkinlikteki etkileri
- Travmanın bedensel belirtileri ve EMDR
- Sürekli tetikte hissetmek ve hipervijilans
- İlk terapi seansına hazırlanmak
Bilimsel Kaynaklar
- U.S. National Center for PTSD – PTSD için psikoterapi yaklaşımlarına genel bakış
- NICE – Travma sonrası stres bozukluğu değerlendirme ve tedavi kılavuzu
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya kişiye özel tedavi önerisi yerine geçmez. Acil risk, kendine zarar verme düşüncesi ya da ağır belirtiler varsa en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
4 comments on “Travma Odaklı Terapi: TSSB, EMDR ve Terapi Süreci”