“Çocukluk çoğu kez anlamı bilinmeyen derin sızılarla doludur ve bilindiği gibi ruhsal yaşamın sicili çocuklukta tutulmaya başlar.”
— Murathan Mungan
Bu cümle edebiyat gibi görünür ama psikoloji açısından “model” gibidir: Çocuklukta yaşanan şey, çoğu zaman çocuk için anlam değil iz bırakır. İz; bazen bedende, bazen ilişkide, bazen de “neden böyleyim?” sorusunun arkasında kalır. Ve yetişkinlikte karşımıza çoğu kez belirti olarak değil, tekrar olarak çıkar: aynı ilişki döngüsü, aynı yoğun kaygı, aynı tetiklenme, aynı donma, aynı kontrol ihtiyacı.
Benim klinik yaklaşımım tam burada başlar: “Ne yaşadın?” kadar “Bu yaşantı bugün seni nasıl yönetiyor?” sorusuyla.
Çocukluk Çağı Travması: Sadece Olan Değil, Olanın İçeride Nasıl Kaydedildiği
Travma denince insanların aklına genellikle “büyük olaylar” gelir. Oysa klinikte gördüğümüz tablo daha geniş:
Duygusal ihmal (duyguların görülmemesi, yalnız bırakılma)
Sürekli eleştiri, kıyas, utandırma
Güvensiz ev iklimi (öngörülemez öfke, gerilim, kontrol)
Kayıp, ayrılık, taşınma, ani kırılmalar
Tanık olunan şiddet, zorbalık, istismar
“İyi çocuk” rolüne sıkışma, aşırı sorumluluk
Burada kritik nokta şudur: Travma yalnızca olay değildir; olay karşısında kişinin tek başına kalmasıdır. Judith Herman’ın travmayı “güven ve bağlantının kırılması” üzerinden ele alması bu yüzden önemlidir. Bessel van der Kolk’un “beden kayıt tutar” vurgusu da aynı yere çıkar: Zihin unutsa bile beden bazen unutmamıştır. (Herman, 1992; van der Kolk, 2014)
Edebiyat bunu “sızı” diye yazar; biz klinikte bazen “işlenmemiş duygu yükü”, bazen “örtük bellek”, bazen “bağlanma izi” deriz.
Çocukluk İzleri Yetişkinlikte Nasıl Görünür?
Çocukluk Çağı Travmaları Etkileri
Çocukluk çağı travmaları genellikle “anı” olarak değil, şu şekillerde görünür:
1) Duygu düzenleme zorlanmaları
Ani yükselen öfke / aniden çöken hüzün
Küçük tetikleyicilerle büyük reaksiyon
“Bir anda kendimi kaybettim” hissi
2) İlişkisel tekrarlar
Terk edilme korkusu, yapışma–kaçma döngüsü
Onay arama, sınır koyamama
Aşırı kontrol ya da aşırı geri çekilme
3) Bedensel izler
Sürekli gerginlik, çene sıkma, mide–bağırsak hassasiyeti
Uyku sorunları, tetikte olma
Donma/çökmeyle giden halsizlik
4) Benlik ve iç ses
“Yeterince iyi değilim”
“Hata yaparsam biter”
“Sevilmem için kusursuz olmalıyım”
Şema terapi diliyle bunlar, çocuklukta kurulan erken uyumsuz şemalar ve bu şemaları ayakta tutan baş etme tarzlarıdır: teslim olma, kaçınma, aşırı telafi. (Young, Klosko & Weishaar, 2003)EMDR perspektifinden bakınca ise bazı anılar “işlenmemiş” kaldığı için sinir sistemi sanki hâlâ o anın içindeymiş gibi çalışır: tetiklenme gelir, beden cevap verir, zihin sonradan anlam üretmeye çalışır. (Shapiro, 2018)
Ben Ne Yapıyorum? “Geçmişi Anlatmak” Değil, “İzi İşlemek”
Çocukluk travmasıyla çalışmak, danışanı geçmişe sürüklemek değildir. Benim yaptığım iş daha teknik ve daha güvenlik odaklıdır:
A) Haritalama: Sorunun haritasını çıkarıyoruz
İlk görüşmelerde şunları netleştiririz:
Hangi durumlar tetikliyor?
Bedende ne oluyor?
Zihin hangi hikâyeyi anlatıyor?
İlişkide hangi döngü başlıyor?
Bu döngü çocuklukta neye benziyor?
Bu aşama, “sorun”u bir kişilik özelliği gibi değil, öğrenilmiş bir organizasyon gibi görmeyi sağlar. Suçluluk azalır, merak artar. Terapi ivmesi buradan gelir.
B) Stabilizasyon: Zemini sağlamlaştırıyoruz
Travma çalışması, önce “kapasite” işidir. Yani:
Duygu regülasyonu
Güvenli yer / güvenli imge
Nefes ve bedensel farkındalık
Pencere toleransı (tolerance window) genişletme
Tetikleyici yönetimi ve sınır becerileri
Bu kısım “yumuşak” değil, doğrudan klinik güvenlik protokolüdür. Danışan hazır olmadan derin işlemeye girmek, faydadan çok yük bindirir.
C) İşleme: EMDR ile işlenmemiş anı ağlarını çalışıyoruz
EMDR’de hedefimiz basit:
Anı geldiğinde bedenin “şimdi”de kalabilmesi
O anının bugünkü hayatı otomatik yönetmemesi
Negatif inancın (“ben güçsüzüm / değersizim / suçluyum”) çözülmesi
Daha uyumlu inancın yerleşmesi (“baş edebilirim / değerliyim / güvendeyim”)
EMDR’yi “anı silme” diye anlatmak yanlış; biz aslında anı ağını yeniden organize ediyoruz. (Shapiro, 2018)
D) Yeniden yazım: Şema terapi ile iç dünyayı yeniden kuruyoruz
Travma izleri bazen sadece bir anı değildir; bir “dünya görüşü”ne dönüşmüştür.
Şema terapide yaptığımız şey:
İçerideki çocuk modlarını tanımak (incinmiş çocuk, öfkeli çocuk vb.)
Eleştirel iç sesi çözmek
Sağlıklı yetişkin kapasitesini büyütmek
İlişkisel ihtiyaçları tanımlamak ve karşılamak
Bu aşama, iyileşmenin “kalıcı” kısmıdır. Çünkü kişi sadece rahatlamaz; yeni bir iç düzen kurar. (Young ve ark., 2003)
Bu Süreçte Ne Beklemelisin? Net Konuşalım.
Terapi “iyi hisset” seansı değildir. İyi hissetmek olur, ama amaç değildir. Amaç:
Tetiklenmenin şiddetini düşürmek
Bedeni regüle etmek
Tekrar eden ilişki döngülerini görünür kılmak
Kendilik değerini dış onaydan bağımsızlaştırmak
Geçmişin bugünü yönetmesini durdurmak
Bazı haftalar çok sakin geçer, bazı haftalar “açılan kapılar” olur. Bu normal.
Travma çalışması doğrusal ilerlemez; döngüsel ve katmanlıdır. Benim rolüm de bu katmanları “kontrollü” biçimde ilerletmektir: hız değil, güvenlik.
“Benim Çocukluğum Travmatik miydi?” Sorusu – Çocukluk Çağı Travmaları
Bu soruyu seviyorum çünkü çoğu zaman şuna bağlanır:
“Abartıyor muyum?”
Travma, karşılaştırma işi değildir. Başkasının yaşadığı daha ağır olabilir; bu senin yaşadığının iz bırakmadığı anlamına gelmez. Herman’ın altını çizdiği gibi, travmanın belirleyicisi çoğu kez olayın büyüklüğünden çok, yalnızlık ve çaresizlikbileşimidir. (Herman, 1992)
Kısaca: “Haklı mıyım?” yerine “Bende ne bırakmış?” sorusu daha tedavi edicidir.
Eğer Bu Satırlar Sana Tanıdık Geldiyse
Şunu net söyleyeyim:
Çocukluk çağı travmaları “geçmişte kaldı” diye bitmez.
Ama çalışıldığında da “ömür boyu kader” değildir.
Eğer kendinde şu üçlüden birini görüyorsan:
tetiklenme–kontrol–çökme döngüsü
ilişkilerde tekrar eden kırılmalar
bedende taşınan gerginlik ve alarm hali
o zaman bu sayfa tesadüfen karşına çıkmadı.
Bir ilk görüşme planlayalım.
İlk seansta “travma etiketleri” yapıştırmayacağız.
Senin haritanı çıkaracağız: ne tetikliyor, ne koruyor, ne sürdürüyor.
Sonra da sana uygun yöntemle (EMDR / şema terapi odaklı) adım adım ilerleyeceğiz.